Медиа

Медиа

Интервју со Јован Сталевски за Иновативност: Трендот на иселување на младите многу скапо ја чини државата

Трендот на иселување на младите многу скапо ја чини државата која инвестира во образованието на своето население. Бројките го кажуваат следново: од една страна земјава е рангирана меѓу земјите со најниско ниво на финансиска писменост во Европа, аод друга страна 69.5% од населението го гледаат претприемништвото како пожелна кариера. Со Јован Сталевски, менаџер на ЦЕФЕ Македонија и иинтернационален ЦЕФЕ обучувач разговаравме за овие крајно неповолни трендови но и за моќта и важноста на претприемничкото учење за младите да си обезбедат финансиска едукација и подобра иднина. Разговараше – Верица Јорданова Јован, континуирано работиш со млади луѓе, особено на зголемување на нивната финансиска едукација и писменост. Според тебе, зошто младите ја гледаат својата иднина надвор од Македонија? Бројните анкети и анализи изминатиот период посочија дека вработувањата само со партиска книшка, корупцијата, нефункционирањето на системите, ниските плати, животниот стандард, безнадежоста, токсичниот менталитет на работните места и неможноста да се напредува во струката, се дел од причините кои ги тераат младите да заминуваат во странство. Бројот на младо население во Македонија од 2002 година е во опаѓање. Проценките се дека над 77.000 млади лица кои се родени во државата, заминале во странство последните години. Тоа е речиси колку што има население во Битола (74.550), вториот по големина град во земјата. Бројките се фрапантни. Кои се последиците за економијата од растечкиот тренд на иселување? Според пописот во 2002 година процентот на млади од вкупниот број на население е 24 проценти, додека во 2021 година е 18% – што претставува пад од 6 процентни поени. Во 2002 година државата имала 480.848 млади, додека во 2021 година има 326.733 млади лица. Според Светската банка, речиси 40% од високообразованиот кадар веќе ја напуштил земјата, што Македонија ја става во топ 5 земји во Европа со највисок „одлив на мозоци.“ Ова ја чини економијата над 1 милијарда евра годишно, бидејќи земјата губи високообразовани и квалификувани кадри во кои веќе има инвестирано огромни средства​(DW). Секако дека последиците од ова се поразителни на многу фронтови. Што мислиш, дали претприемништвото може да ги ублажи ризиците од иселувањето? Развојот на претприемништвото во Македонија покажува позитивни трендови, со растечки стартап екосистем која ветува развој и покрај некои постојани предизвици. Според најновите податоци, во земјата функционираат над 67,000 претпријатија, при што микро-претпријатијата (со помалку од 10 вработени) претставуваат 91.2% од вкупниот деловен сектор. Овие бизниси играат значајна улога во економијата, придонесувајќи со 22.8% од вкупната додадена вредност​(State Statistical Office). Дополнително, во однос на претприемачките ставови, извештајот на Global Entrepreneurship Monitor (GEM) од 2019 година истакнува дека 69.5% од населението во Македонија го гледаат претприемништвото како пожелна кариера, додека 29.1% од испитаниците планираат да започнат сопствен бизнис во наредните три години. Поголемиот дел од претприемачите во земјата се мотивирани од потреба, а најактивната демографска група се мажите на возраст од 25-34 години​ (GEM Global Entrepreneurship Monitor). Претприемништвото меѓу младите во Македонија се наоѓа на крстопат помеѓу предизвици и можности, со состојби кои значително се развиваат во текот на 2023 и 2024 година. И покрај зголемениот интерес за претприемништво кај младите, голем број од нив се соочуваат со значителни пречки како што се недостатокот на финансиска писменост, недоволна поддршка од институциите, како и трендот на иселување кој продолжува да ја намалува креативната и претприемачка сила на државата. Според UNDP и UNICEF, претприемачите и младите често се соочуваат со недостаток на практични вештини што се неопходни за успешно водење бизнис и учество на пазарот на труд. Претприемачите во Северна Македонија играат клучна улога во економијата, со микропретпријатија кои сочинуваат 91.2% од вкупните бизниси во земјата. Сепак, многу од нив сè уште се соочуваат со предизвици во однос на пристапот до финансии, обуки за управување и развој на лидерски вештини. Според Глобалниот извештај за претприемништво (GEM), 69.5% од населението гледаат претприемништвото како добра кариера, но само мал дел од претприемачите се опремени со вештини за иновации и раст на нивните бизниси. Дали и колку финансиската писменост игра улога во стабилната иднина на младите? Во истражување спроведено од Светската банка во 2022 година, беше утврдено дека младите во Северна Македонија имаат ограничен пристап до финансиска едукација, како во училиштата, така и во пошироката заедница. Според извештајот, само 17% од младите изјавиле дека добиле финансиско образование како дел од нивното формално образование, што е значително пониско од просекот во ЕУ. Ова ја истакнува потребата за интеграција на финансиска едукација во образовниот систем за да се зголеми свесноста и знаењето за финансиските прашања​(World Bank). Според податоците на Светската организација за финансиска писменост (OECD), во 2021 година Северна Македонија беше рангирана меѓу земјите со најниско ниво на финансиска писменост во Европа, со просечен резултат од 46% за младите на возраст од 15 до 24 години. Овие трендови ја нагласуваат важноста на итните реформи во образованието и соработката помеѓу јавниот и приватниот сектор за да се обезбедат потребните знаења и вештини на младите за управување со финансии и успешно вклучување во пазарот на трудот. Еден од клучните предизвици што младите претприемачи го споменуваат е недостатокот на финансиска писменост. Според податоците од истражувањата, голем број млади во земјата имаат ограничено знаење за финансиското управување и разбирање на деловните процеси. Финансиската писменост е клучен фактор за успех во претприемништвото, особено за оние кои сакаат да започнат сопствени бизниси, но многумина од нив се соочуваат со тешкотии во планирањето и управувањето со капитал. Што во овој контекст прави ЦЕФЕ Македонија за населението во Македонија? За да се надминат овие проблеми, иницијативи како „зголемување на можностите на младите во текот на нивното формално образование“ се насочени кон подобрување на бизнис компетенциите и финансиската писменост кај младите преку спроведување на практични (искуствени) обуки и создавање мрежи за поддршка на младинското претприемништво​. Во периодот октомври 2024 – април 2025, ЦЕФЕ Македонија, заедно со партнерски училишта и факултети ќе реализираат обуки за бизнис вештини и обуки за финансиско менаџирање на бизнис. Обуките ќе се одвиват преку методи на искуствено учење, каде учениците се во фокус на активностите и преку бизнис игри, симулации и сценарија ги градат своите компетенции и учат за дадените теми. Иницијативата ќе опфати преку 300 студенти и ученици низ Македонија, но и 150 ученици од Уганда. Оваа иницијатива е организирана по барање на студентите и учениците кои во 2020, 2022, 2023 и 2024

Медиа

Молерите и електричарите создаваат бизнис-планови и фирми

За почеток на нов бизнис не е важна само добрата идеја туку треба да се креира соодветен план и да се обезбедат финансии.   „Клучно во процесот ’од идеја до реализација’ е истражувањето на потребите на пазарот“, вели претседателот на „ЦЕФЕ Македонија“, организација што нуди логистичка поддршка и обуки за нови претприемачи што аплицирале на државните програми за самовработување.   „Повеќето од претприемачите го гледаат советувањето за бизнис-план како еден документ што ќе им даде „виза“ за да добијат 5.000 или 10.000 евра. Но, кога ќе стапиме во контакт и ќе им поставиме илјадници прашања, малку се освестуваат дека тоа е не е само документ што ќе им седи во фиока или во некоја папка во компјутер, туку дека е план по кој може да се водат и да носат одлуки“, вели Јован Сталевски, претседател на „ЦЕФЕ Македонија“.  Тој додава дека првите совети се да го истражат пазарот добро, со што ќе соберат што е можно повеќе информации, за да носат квалитетни одлуки во процесот потоа, „бидејќи подобро е да грешиме на хартија, отколку тоа да се случува во реалноста“. Сталевски вели дека не може да се предвиди секој ризик, но бизнис-планот сепак дава некое предвидување, а може да се постават свои цели за развојот, за промоцијата кон клиентите, доставувачите или пак понатаму да се добие и дополнително кредитирање од банките на пример. „Многу е важно да имаме и поврзување на претприемачот, да се увиди дали неговата идеја соодветствува со неговиот карактер и со она што сака да го работи во иднина“, вели Сталевски.   Државните грантови од 5.000 и 10.000 евра ги користат пред сè микропретпријатија. Некои од нив се нови, а некои веќе постојни бизниси што досега работеле на црно, a државната поддршка ја користат за нивна формализација. Во овој период луѓето доаѓаат на обуки за претприемаштво, каде што ја тестираат својата идеја. Откако ќе ги поминат обуките им се доделуваат консултанти, кои им помагаат во истражувањето на пазарот, ризиците и можностите и колку е тоа финансиски издржливо. „Оваа мерка во Македонија е навистина добра за официјализирање на бизнисите, бидејќи знаеме дека има голем дел што работат на црно, а оваа програма е многу добра да се охрабрат и да увидат можност да го официјализираат својот бизнис и да го прошират. Оваа финансиска инјекција им е добредојдена за набавка на опрема, трговски стоки или реновирање на своите деловни објекти“, вели Сталевски.   Инаку, ако се анализира тоа кои сектори се најинтересни за почнување бизнис, Сталевски смета дека различните времиња носат различни бизнис-идеи, па новите претприемачи гледаат шанси и во време на криза.   „Кога беше ковид-кризата на пример, многу од бизнисите се занимаваа со реновирање, онлајн достава, рурален туризам и слично. Последните неколку години, на пример, проблем е и одливот на кадар во странство, па услугите што се занаетчиски, како молери, електричари, градежници, добија на цена, па многу од тие претприемачи увидоа можност да го официјализираат својот бизнис. Имаме голем интерес и од младите што се дел од креативната индустрија како дизајн, програмирање итн.“, вели претседателот на „ЦЕФЕ Македонија“. 

Медиа

ДРЖАВАТА ГУБИ 1 МИЛИЈАРДА ЕВРА ГОДИШНО ОД ИСЕЛУВАЊЕТО НА ЕДУЦИРАНИТЕ КАДРИ

Дали сте знаеле дека во периодот од 2013 до 2021 година околу 2500 виско образовни кадри ја напуштиле нашата држава? Трендот на иселување на младите од Македонија навистина скапо не чини. Државата губи 1 милијарда евра годишно од иселувањето на едуцираните кадри. Како да ги потикнеме младите да ги користат своите вештини во Македонија? Погледнете го гостуваањето на Јован Сталевски на Македонската Радио Телевизија

Вести, Медиа

За социјалниот бизнис на Националната Телевизија

Сте го слушале терминот социјално претприемништво околу вас? Сигурно и ве интересирало што тоа претставува? Дали воопшто тоа кај нас има примена? Дали некој се занимава сериозно со тоа? А можеби и дали е одговор на сечија мисија што секој традиционален бизнис треба да ја има? На сите овие прашања, дискутираа Јован, Бубе, Симона и Невен, во емисијата Тунел на Македонската Радио Телевизија, заедно со водителката Живкица Каленикова. Јован Сталевски, претседател и обучувач на здружението за обука и поддршка на претприемачи “ЦЕФЕ Македонија”,  објасни што е поимот социјално претприемништво, од каде доаѓа, каква поврзаност има со социјалниот бизнис, каква едукација е потребна за основање социјално претпријатие и какви вештини се потребни за успех. Љубомир Стојчевски, од ресторанот за здрава храна “Фрешис”, зборуваше за бизнис моделите на социјално претпријатие, како и за законските регулативи во однос на донации. Симона Станковиќ, Национална Координаторка на наградата за социјално претприемништво СИА Македонија, зборуваше за ширењето на социјалното претприемништво низ светот, резултатите во Македонија, колку нашите млади размислуваат како социјални претприемачи, како и детали за СИА наградата. Невен Стевчев, основач на Трибенкс, социјален бизнис концепт кој преку секое наше букирање сместување онлајн, тие садат по едно дрво, ја раскажа својата приказна и некои освестувачки пораки за кревање на свесноста за зачувување на природата преку социјални бизнис модели. Она што ги собра овие говорници на едно место е заедничкото верување дека социјалните промени се неопходни за изградба на општество каде секој ќе просперира. И како што технологијата и мислата напредуваат, се надеваме дека ќе дојде денот каде социјалниот бизнис нема да биде дискутиран како посебна категорија од другите форми на бизнис, бидејќи секој бизнис првенствено треба да создава вредност која ќе има влијание врз квалитетниот живот на луѓето во општествата.

Вести, Медиа

Како еден онлајн курс помогна да се развива претприемништвото во светот?

Еден Масивен Отворен Онлајн Курс, кој што ја прикажуваше приказната на Кливленд, Охајо, како тамошните економски и политички водачи креираа мерки за да ги поттикнат и задржат младите таленти и бизниси во државата, а да не им побегнат во Силиконската Долина, креира масивно движење за развој на претприемачите во целиот свет. Онлајн курсот Beyond Silicon Valley, кој што е произведен во Case Western Reserve University и е предаван од професорот Мајкл Голдберг привлече 135.000 студенти од 190 земји од целиот свет! Ефектите кои што ги предизвика овој курс на глобално ниво се документирани и во книга, напишана од професор Мајкл Голдберг. Книгата Beyond Silicon Valley: How One Online Course Helped Support Global Entrepreneurs раскажува 20 приказни на 20 личности кои придонесоа да се развива претприемништвото во различни региони во светот, кои што се многу поразлични од Силиконската Долина. Региони кои што се соочуваат со економски тешкотии, политички нестабилности, воени кризи, корупција или пак културолошка аверзија кон претприемачите. ЦЕФЕ Македонија и ЦЕФЕ Методологијата се меѓу 20 те приказни во книгата, опишани и документирани како: вмрежувачи на економските актери во државата; поттикнувачи на соработки помеѓу различните сектори во Македонија за развој на претприемачите и поттикнување на меѓународни проекти за економски развој; мотиватори за многу млади луѓе да почнат да го гледаат и разбираат претприемништвото како можна кариера за личен и професионален развој. Преку активностите на Јован Сталевски, Елена Стојановска, Наташа Чавдаровска и Искра Трајковска, и поддршката од Амбасадата на САД во Македонија, беше произведена и Македонската приказна за развој на претприемништвото во форма на онлајн курс. Токму тој онлајн курс и бизнис средбите кои што се организираа во преку 10 градови во Македонија придонесоа да се опфатат преку 500 луѓе на настаните, преку 3000 гледања на ЈуТјуб, прикажувани до преку 300.000 жители преку ТЕРА Телевизија, како и пренесени од национални и интернационални медиуми. Како што покажуваат и истражувањата направени од професорот Голдберг, преку 25% од сите студенти на онлајн курсот се охрабрија да соработуваат со граѓански организации за развој на претприемачките екосистеми во нивните региони, а 17% креираа значајна соработка меѓу нивните граѓански организации со други државни или приватни субјекти (училишта, факултети, јавни установи, компании). Ние од ЦЕФЕ Македонија сме горди што сме дел од оваа глобална приказна на поврзување на претприемачите и слободно можеме да кажеме дека “каде политиката раздвојува, претприемништвото обединува”. Книгата Beyond Silicon Valley: How One Online Course Helped Support Global Entrepreneurs е достапна за слободно превземање во ПДФ формат на  www.beyondsiliconvalleybook.com (Киндле верзија заедно со печатена верзија наскоро ќе биде достапна и на Амазон). Производството на оваа книга, која мора да ја прочита секој што се занимава со поддршка на претприемништвото, е овозможено со паричен грант од Фондацијата Burton D. Morgan Foundation.

Медиа

Гостување на Претседателот на ЦЕФЕ Македонија, Јован Сталевски на РТК 2

На 20.02.2018, Претседателот на ЦЕФЕ Македонија, Јова Сталевски, беше гостин на утринската емисија на Радио Телевизија Косово. Целта на гостувањето беше претставување на проектот „Млади, Вработување и Вештини“, проект на ГИЗ Косово, финансиран од Германско-Косовската Соработка за Развој. Во овој проект, ЦЕФЕ Македонија зема учество како подизведувач и беше реализатор на обуки за меки вештини на кои учество земаа 50 млади, невработени од северно Косово. ЦЕФЕ Македонија беше задолжен и за организирање на саем за вработување, на кој 50-те млади учесници на обуките имаа шанса да се претстават и да се вмрежат со бизнисите од северно Косово кои изразија желба да бидат дел од проектот и да им понудат пракса. освен обуките за меки вештини и саемот за вработување, ЦЕФЕ Македонија ќе го спроведе и процесот на адаптација и следење на прогресот на младите во компаниите каде ќе бидат на пракса, која ќе биде платена со пари од проектот и ќе биде во висина од 150 евра со траење од 3 месеци, а започнува на 01.03.2018. За повеќе информации околу проектот, неговата реализација, очекуваните резултати и импактот кој би го имал на северот од Косово, погледнете го гостувањето на Јован Сталевски на следниов линк.